Kınamadan Yaptırımlara: İngiltere’nin Sömürgeci Yerleşimlere Yönelik Tutumu Değişiyor mu?

İngiltere ile İsrail arasında giderek derinleşen kriz, sömürgeci yerleşimler konusunda diplomatik anlaşmazlığın ötesine geçen bir çatlağa işaret etmektedir. Bu kriz, İsrail’in müttefiki olan Batılı ülkeler arasında önemli bir konuma sahip İngiltere’nin İsrail ile geleneksel ilişkileri ile uluslararası hukuka bağlı kalma yükümlülüğü arasındaki gerilimi de gözler önüne sermektedir. İsrail’in Gazze’de sürdürdüğü soykırım savaşı ve Batı Şeria’daki ihlalleri nedeniyle Batılı ülkelerin büyük bölümünde hükümetlere yönelik toplumsal baskının giderek artması, bu gerilimi daha da belirgin hâle getirmektedir.

8 Eylül 2026 tarihinde İngiltere Dışişleri Bakanı, işgal altındaki Batı Şeria’da bulunan İsrail’in sömürgeci yerleşimlerinde üretilen ürünlerin ithalatının yasaklandığını duyurdu. Bakan, Gazze Şeridi ve Batı Şeria’da devam eden acıları “insanlığın alnında bir utanç lekesi” olarak nitelendirdi. Ayrıca yerleşimlerin genişletilmesini destekleyen veya sömürgeci yerleşim faaliyetlerine inşaat, finansman ve altyapı hizmetleri sağlayan kişi ve şirketleri de kapsayacak şekilde yaptırımların genişletildiğini açıkladı. Söz konusu karar, Fransa ve Kanada ile koordinasyon içerisinde, on iki Batılı ülkenin katıldığı ortak bir girişim kapsamında alındı.

İngiltere’nin son kararı daha geniş bir sürecin parçası olarak değerlendirilmelidir. Nitekim İngiltere, 21 Eylül 2025’te Filistin Devleti’ni tanımış, ardından İsrail’e yönelik bazı silah ihracat lisanslarını askıya almış ve Filistinlilere yönelik şiddeti kışkırtmaları nedeniyle Batı Şeria’daki belirli yerleşimlere ve İsrailli şahıslara yaptırım uygulamıştır.

Ancak son adımı önceki uygulamalardan ayıran temel unsur, Londra’nın sömürgeci yerleşim faaliyetlerini kınamak veya sınırlı yaptırımlar uygulamakla yetinmeyerek yerleşimlerle bağlantılı ekonomik faaliyetleri geniş ölçekte hedef almaya başlamasıdır. İngiltere ayrıca Filistinlilere yönelik ihlallerin sürdürülmesine karşı sert bir siyasi tutum ortaya koymuştur. Bu adım, İsrail tarafında sert tepkilere yol açmış, hatta Kudüs’teki İngiltere Konsolosluğu’nun kapatılmasına yönelik girişimlere kadar uzanmıştır. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ise İngiliz hükümetini “haydut” olarak nitelendirmiştir.

İngiltere’nin kararını destekleyenler, bu adımı Batı’nın İsrail’e yönelik tutumunda bir değişimin işareti olarak değerlendirirken, eleştirenler ise kararın İsrail ile sürdürülen askeri, güvenlik ve ekonomik ilişkilerin özüne dokunmayan sınırlı bir tedbir olduğunu savunmaktadır. Dolayısıyla temel mesele, söz konusu yaptırımların sahadaki gerçekliği değiştirebilecek bir politika dönüşümünün başlangıcını mı oluşturduğu, yoksa İngiliz hükümetinin İsrail ile mevcut ittifakın temelini sarsmadan artan iç kamuoyu baskısını yatıştırmaya yönelik bir girişimi mi olduğudur.

Kınamanın Ötesine Geçen Ancak Stratejik Kopuş Düzeyine Ulaşmayan Yaptırımlar

İngiltere’nin aldığı kararın önemi, hedef aldığı sektörlerin niteliğinden kaynaklanmaktadır. Yaptırımlar yalnızca Filistinlilere yönelik saldırılara karışan ve İngiltere’nin daha önce de bazılarına karşı önlem aldığı terörist yerleşimcilerle sınırlı kalmamakta; inşaat şirketlerinden projeleri finanse eden veya bu projelere garanti ve hizmet sağlayan finans kuruluşlarına kadar kolonyal yerleşim faaliyetlerinin sürdürülmesini mümkün kılan ekonomik altyapıyı da kapsamaktadır. Bu, önemli bir gelişmedir. Zira sömürgeci yerleşimcilik faaliyetleri yalnızca nüfusun belirli bölgelere yerleştirilmesinden ibaret olmayıp toprak, altyapı, finansman, pazarlar ve ticari ilişkiler üzerine kurulu kapsamlı bir sistemdir.

“E1” sömürgeci yerleşim projesi, Londra’yı harekete geçiren risklerin somut bir örneğini oluşturmaktadır. İsrail, Ağustos 2026’da 1.234 yeni yerleşim biriminin inşası için ihaleye çıkmış, ayrıca 2.167 birimin daha eklenmesini planlayarak toplam sayıyı yaklaşık 3.401’e çıkarmayı hedeflemiştir. Batı Şeria’nın orta kesiminde, Kudüs ile Maale Adumim yerleşimi arasında bulunan proje, Kudüs’ün doğusunun Filistinli çevresinden koparılması ve Batı Şeria’nın kuzeyi ile güneyi arasındaki coğrafi bütünlüğün kesintiye uğratılması endişelerini artırmaktadır. Bu durum, toprak bütünlüğüne sahip bir Filistin devletinin kurulması ihtimalini tehdit etmektedir.

İngiltere’nin yaptırım kararı, İsrail Bankalar Birliği’nin dile getirdiği endişeler nedeniyle ayrı bir önem taşımaktadır. Birlik, İsrailli finans kuruluşlarının yaptırımlardan etkilenebileceği uyarısında bulunmuş ve bazı bankaların E1 projesinde yer alan müteahhitlere garanti sağlama konusunda temkinli davrandığını belirtmiştir. Ayrıca yeni düzenleme henüz yürürlüğe girmeden bile yaptırımların uluslararası finans kuruluşlarını sömürgeci yerleşim faaliyetleriyle bağlantılı işlemleri daha sıkı denetlemeye yöneltebileceğine dikkat çekmiştir.

Burada temel bir nokta öne çıkmaktadır: Yerleşimlerde üretilen ürünlerin ithalatının yasaklanmasının doğrudan ekonomik etkisi sınırlı kalabilir. Ancak yaptırımların finans kuruluşları, sigorta şirketleri, yatırımcılar ve büyük hizmet şirketleri gibi İsrail ekonomisinin yapısında önemli yer tutan sektörlere yayılması hâlinde caydırıcı etkisi çok daha geniş boyutlara ulaşabilir. Zira büyük şirketler ve bankalar, riskleri yalnızca hedef alınan pazarın büyüklüğüne göre değil, gelecekte karşılaşabilecekleri yaptırımların veya uluslararası faaliyetlerini sınırlandırabilecek hukuki risklerin olasılığına göre de değerlendirmektedir.

Bununla birlikte, kararın etkisini olduğundan fazla değerlendirmemek gerekir. Nitekim Londra, alınan önlemlerin İsrail ile daha geniş kapsamlı ilişkileri etkilemeyeceği konusunda Washington’a güvence vermeye özen göstermiştir. Burada kastedilen, askeri iş birliği, istihbarat paylaşımı, silah tedariki ve işgalci İsrail’e yönelik ikmal uçuşlarını kolaylaştırmak amacıyla İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri üslerinin kullanılması gibi alanları kapsayan özel ilişkilerdir. Nitekim araştırmacı gazeteci Matt Kennard, kısa süre önce yaptığı açıklamada, Burnham’ın İngiltere Başbakanı olmasından bu yana Kraliyet Hava Kuvvetleri üslerinden işgalci İsrail’e en az 10 askeri uçuş gerçekleştirildiğini belirtmiştir.

İngiltere’nin mevcut Başbakanı Andy Burnham, partisinin geçmişte İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırılarına yaklaşımı nedeniyle özür dilemiş olsa da, yaşananları soykırım olarak nitelendirmemiştir. İngiltere ayrıca Gazze’de Filistinlilere yönelik soykırımı veya Batı Şeria’da Filistin topraklarına el konulmasını mümkün kılan, İsrail içindeki ya da dışındaki kurum ve kişilere ekonomik yaptırım uygulamamıştır.

Askeri ve istihbarat alanlarındaki iş birliğinin sürmesi ve ticarete yönelik kısıtlamaların sınırlı kalması, söz konusu kararın İngiltere politikasında kapsamlı bir dönüşüm olarak değerlendirilmesini güçleştirmektedir.

Kararın dengeli bir biçimde değerlendirilmesi için üç düzeyin birbirinden ayrılması gerekmektedir: Doğrudan ekonomik etkisi, İsrailli şirketler ve finansörler üzerindeki caydırıcı etkisi ve Batılı bir hükümetin kolonyal yerleşim faaliyetleri nedeniyle İsrail’e ciddi kısıtlamalar getirmeye hazır olduğunu göstermesi bakımından taşıdığı siyasi anlam. Kısa vadede üçüncü düzey daha önemli olabilir. İkinci düzeyin etkisi ise yaptırımların nasıl uygulanacağına, kapsamının ne ölçüde genişletileceğine ve özellikle ürünlerin menşeinin yeniden sınıflandırılması veya aracı şirketler üzerinden piyasaya sürülmesi gibi yöntemlerle kararın etrafından dolaşılmasının önlenmesine bağlıdır.

Mevcut gelişmeler, yaptırımların İsrail’e yönelik kapsamlı bir boykot anlamına gelmediğini, aksine Yeşil Hat içindeki İsrail ekonomisi ile işgal altındaki topraklarda bulunan kolonyal yerleşimlerle bağlantılı ekonomik faaliyetler arasında bir ayrım yapıldığını göstermektedir. Yeşil Hat içindeki bölgeler, 1948’den itibaren işgal altında bulunan Filistin topraklarını kapsamaktadır. Bu ayrım, İngiltere’nin iki devletli çözümün uygulanabilirliğine ilişkin resmî politikasıyla örtüşmektedir. Ancak İsrail bankacılık sektörünün dile getirdiği endişeler dışında, İsrail ekonomisinin bütünü üzerindeki doğrudan baskıyı sınırlandırmaktadır.

Buna rağmen İsrail, İngiltere’nin tutumunu ciddiye almış ve bunu daha önce benzeri görülmemiş dikkat çekici bir gerilim olarak değerlendirmiştir. İsrail’in tepkisi, Doğu Kudüs’teki İngiltere Konsolosluğu’nun kapatılmasına yönelik bir dizi önlemi, İngiliz temsilcilerin Gazze ile bağlantılı koordinasyon merkezlerinden uzaklaştırılmasını, İngiltere’nin Filistin Yönetimi güvenlik güçlerine yönelik eğitim faaliyetlerinin durdurulmasını ve İngiliz yetkililerin İsrail’e girişinin yasaklanmasını kapsamıştır. Hatta İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İngiliz hükümetini “haydut devlet” gibi davranmakla suçlayacak kadar ileri gitmiştir. Netanyahu, İngiliz hükümetinin İsrail’e saldırdığını ve kendi ifadesiyle solcular ile İslamcılardan oluşan bir ittifakı memnun etmeye çalıştığını ileri sürmüştür.

Taraflar, 8 Ekim’de bir uzlaşmaya varmış ve İngiltere’nin Kudüs’teki diplomatik varlığının “İngiltere Misyonu – Kudüs” adı altında sürdürülmesi kararlaştırılmıştır. Anlaşma kapsamında, aralarında başkonsolosun da bulunduğu 20 diplomat bölgeden ayrılırken, yedi diplomat görevine devam etmiştir.

Anlaşmazlığın bu aşamaya ulaşması, İsrail’in söz konusu önlemleri gelecekte kapsamı genişleyebilecek siyasi bir emsal olarak gördüğünü göstermektedir. Ancak İsrail’in verdiği tepki, yaptırımların tek başına büyük bir ekonomik zarara yol açtığını kanıtlamamaktadır. Daha doğru bir değerlendirmeyle, bu yaptırımlar İsrail açısından somut bir diplomatik maliyet oluşturmuş ve iki ülke arasındaki ilişkilerin artık yerleşim faaliyetleri ve Filistin devletinin geleceğine ilişkin anlaşmazlıklardan bağımsız olmadığını ortaya koymuştur. Ayrıca Batılı bir müttefik hükümetin, yerleşim politikaları nedeniyle İsrail’e kısıtlamalar uygulayabileceğini göstermiştir.

Batılı Hükümetleri Yeni Politikalara Yönelten Etkenler

İngiltere dâhil bazı Batılı hükümetlerin politikalarındaki değişimi, Ekim 2023’te Gazze’ye yönelik savaşın başlamasından bu yana giderek artan iç kamuoyu baskısından bağımsız değerlendirmek mümkün değildir. Filistin meselesi, savaşın durdurulması, sivillerin korunması, silah ihracatının yeniden gözden geçirilmesi ve ihlallerden sorumlu kişilerin hesap vermesi yönündeki taleplerle birlikte sokaklarda, üniversitelerde, parlamentolarda ve medyada güçlü biçimde gündeme gelmiştir. Bazı raporlar, Gazze’de devam eden soykırım savaşı ve Batı Şeria’da Filistinlilere yönelik saldırılar karşısında Batılı hükümetlerin sorumluluğuna ilişkin tartışmaların genişlemesinde toplumsal kampanyaların oynadığı role dikkat çekmiştir.

Hükümetlerin söylemleri ile uygulamaları arasındaki uçurum siyasi bir yüke dönüştüğünde, toplumsal baskı da hükümetlerin politik hesaplarını değiştirmektedir. Bir hükümetin kamuoyu önünde insan haklarını ve uluslararası hukuku savunurken, aynı zamanda kendisinin kınadığı faaliyetleri destekleyebilecek ticari veya askeri politikaları sürdürmesini meşrulaştırması giderek zorlaşmaktadır. Bu nedenle yaptırımlar, İsrail ile kapsamlı bir kopuştan kaçınırken iç kamuoyundan yükselen baskılara somut bir karşılık verme girişimi olarak değerlendirilebilir.

Batı’da savaşı ve sömürgeci yerleşim faaliyetlerini daha açık biçimde eleştiren siyasi aktörlerin karar alma mekanizmalarında yer edinmesi, söylemin ötesinde bir anlam taşımaktadır. Bu değişimler, kamuoyundaki tartışmaların kapsamını genişletirken geleneksel siyasi partileri de Filistinlilerin haklarını savunmak ile İsrail politikalarını sorgulamayı birbirinden ayırmayı artık kolayca kabul etmeyen bir seçmen kitlesiyle karşı karşıya bırakmaktadır.

Ancak bu durum, toplumsal baskının tek belirleyici etken olduğu veya Batılı hükümetlerin kararlarını yalnızca halkın taleplerine doğrudan karşılık vermek amacıyla aldığı anlamına gelmemektedir. İşgal ve sömürgeci yerleşimcilik faaliyetlerine ilişkin hukuki yükümlülükler, uluslararası mahkemelerin yerleşim faaliyetlerinin hukuki statüsüne ilişkin kararları ve bazı İsrailli liderler hakkında çıkarılan tutuklama kararları da bu süreçte etkili olmaktadır. Bunlara İngiltere İşçi Partisi içindeki siyasi hesaplar, İngiliz milletvekillerinin daha sert önlemler alınması yönündeki talepleri ve yerleşimlerin genişlemeye devam etmesinin Londra’nın resmî olarak benimsediği iki devletli çözümü ortadan kaldırabileceğine ilişkin endişeler de eklenmektedir.

Yaşanan kriz, İsrail’in Batı kamuoyundaki siyasi anlatı üzerindeki hâkimiyetinin kısmen zayıfladığını göstermektedir. Ancak bu durum, İsrail’in uluslararası konumunun çöktüğü anlamına gelmemektedir. İsrail’in Batı dünyasıyla güvenlik, istihbarat ve ekonomi alanlarındaki ilişkileri hâlâ güçlüdür. Öte yandan İsrail’e yöneltilen eleştiriler çoğunlukla Binyamin Netanyahu ve başta Itamar Ben-Gvir ile Bezalel Smotrich olmak üzere bazı bakanlarla sınırlandırılmaktadır. Oysa bu yaklaşım, İsrail’in siyasi tablosunu olduğundan daha dar bir çerçevede ele almaktadır. Nitekim muhalefetin geniş kesimlerinin tutumları, Gazze’deki soykırımın desteklenmesi ve savaşın sürdürülmesini İsrail açısından bir zorunluluk olarak sunan güvenlikçi söylemin benimsenmesi konusunda iktidar koalisyonunu aşan bir uzlaşının bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Nitekim muhalefet lideri Yair Lapid, daha önce İsrail Parlamentosu Knesset’te yaptığı bir konuşmada, Hamas silah bırakmadan ve Gazze Şeridi’nden ayrılmadan İsrail’den savaşı durdurmasının istenmesine karşı çıktığını açıklamış ve İsrail’in çatışmaları sürdürme hakkını desteklediğini vurgulamıştır. Bu tutum, Lapid’in Netanyahu ile yaşadığı anlaşmazlıkların, hükümetin benimsediği askeri yaklaşımı mutlaka reddettiği anlamına gelmediğini göstermektedir.

Sonuç: Bu Kriz Filistin Meselesi Açısından Ne Anlama Geliyor?

İngiltere ile İsrail arasındaki anlaşmazlığın önemi, iki ülkenin ikili ilişkilerinin ötesine geçmektedir. Zira bu kriz, sömürgeci yerleşim faaliyetlerini Filistin meselesinin geleceğine ilişkin tartışmaların yeniden merkezine taşımaktadır. Sorun yalnızca yeni yerleşim birimlerinin inşa edilmesi değil, coğrafyanın değiştirilmesi ve topraklar üzerinde kontrol sağlanması yoluyla coğrafi bütünlüğe ve gerçek egemenliğe sahip bir Filistin devletinin kurulma ihtimalinin zayıflatılmasıdır.

E1 yerleşim projesi, bu sorunu açıkça ortaya koymaktadır. Projenin hayata geçirilerek Kudüs’ün Filistinli çevresinden koparılması ve Batı Şeria’nın kuzeyi ile güneyi arasındaki coğrafi bağlantının kesilmesi hâlinde, gelecekte yapılabilecek olası müzakereler çok daha karmaşık bir gerçeklik üzerinden başlayacaktır. Bu nedenle sömürgeci yerleşim faaliyetlerini finanse eden veya bunlara altyapı sağlayan kuruluşlara yönelik yaptırımlar, Batı’da hâlâ iki devletli çözümü savunan aktörlerin, mevcut koşullarda bu çözümü hayata geçiremeseler bile gelecekteki olası bir siyasi uzlaşmanın asgari maddi koşullarını korumaya yönelik bir aracı olabilir.

Ancak bu girişim, söz konusu hedef doğrultusunda kapsamlı ve bütünlüklü bir siyasi sürecin yürütüldüğü anlamına gelmemektedir. Böyle bir süreç, açık hedefler, etkili uygulama mekanizmaları ve sahada yeni fiilî durumların dayatılmasını engelleyebilecek düzeyde baskı gerektirmektedir. Bunlar sağlanmadığı takdirde yaptırımlar, ciddi bir siyasi girişimin yerini alan sembolik adımlara dönüşebilir. Böylece Batılı hükümetler ahlaki ve medya nezdinde kazanım elde ederken, sahadaki coğrafi gerçekliğin değiştirilmesi süreci devam edebilir.

İngiltere ise bu noktada kendine özgü bir sınavla karşı karşıyadır. Balfour Deklarasyonu ve Filistin’deki İngiliz Mandası ile bağlantılı tarihsel mirası, İngiltere’nin politikalarına belirli bir sembolik anlam yüklemektedir. Ancak bu sembolik anlamın somut bir karşılık bulması, Londra’nın söylemlerini uygulamalarıyla ne ölçüde örtüştüreceğine, askeri ve güvenlik alanlarındaki iş birliği politikalarını gözden geçirmeye, hukuki hesap verebilirliği desteklemeye ve yerleşimlerin genişlemesini önlemek amacıyla müttefikleriyle birlikte hareket etmeye ne kadar hazır olduğuna bağlıdır.

Öte yandan, mevcut koşullarda bir çözüm sürecinin gerçekten var olup olmadığı sorusuna verilecek yanıt açıktır: Sahadaki gerçeklik yerleşim faaliyetleri lehine değişmeye devam ettiği ve uluslararası baskı bu süreci durdurmakta yetersiz kaldığı sürece, siyasi çözüm süreci fiilen hayata geçirilebilmesi için gerekli koşullardan yoksun kalacaktır.